تاریخچه پیرانشهر
شیخ شمس الدین برهانی از مشاهیر علم و عرفان کردستان
حاج ماموستا ملامحمّد بداقی، از مشاهیر علم و عرفان کردستان
بهرام یوسفی هنرمند در زمینه گرافیک و نقاشی
کمال الدین مدرسی مترجم و زبانشناس
ادیب زندی از شاگردان وفایی شاعر کرد. به زبان فارسی و عربی و کردی اشعاری دارد و دیوان وی در عراق به چاپ رسیده است.
خالد سلیمان آذر مترجم و زبانشناس
آسو، خواننده کشور فنلاند و برنده برنامه تلوزیوینی
وهاب خالوله قهرمان کاراته کیوکوشین در انگلستان
تاریخچه
از سابقه ی زیست بشری در محیط شهرستان پیرانشهر اطلاع دقیق و مدرک معتبر و مستندی در دست نیست . قدیمی ترین منطقهای که در منابع تاریخی به ان اشاره شده پسوه بعنوان بخشی از شهرستان در دوران ماننایی هاست . نوشتههای متنوع مرزهای سرزمین مانناییان را به شرح زیر ذکر کردهاند : از سمت شمال شرقی حوالی شهر تبریز و در یاچه ارومیه و از جنوب به حدود کرمانشاهان امروزی و از شمال غرب با اورارتو همسایه بوده و از شرق تا حد جنوب غربی دریای خزر کشیده شدهاست . در نتیجه منطقه مکریان که پیرانشهر جزیی از آن است در محدوده ی سرزمینی ماننا قرار داشتهاست در زمان زمامداری اوللوسونو واقعه مهم در مورد منطقه و ماننا، لشکر کشی هشتم سارگون دوم پادشاه آشور به ماننا و اورارتو بود . اوللو سونو در نزدیکی پسوه در راه مهاباد به حضور سارگون رسید و اظهار اطاعت و وابستگی نمود. شاید بهترین مرجع برای این رویداد هزاره ی اول پیش از میلاد کتاب ادوین رایت، تاریخ آذربایجان است . بعد از تاسیس اتحادیه مادها و امپراطوری هخامنشی، اشکانی و ساسانی جز سرزمین ایشان بودهاست . با آغاز حملات اعراب مسلمان مردم منطقه پیرانشهر در بر ابر آنان ایستادگی کرده، که وجود چند گورستان اصحاب صدر اسلام در منطقه همچون چهل شهیدان و دایه شیخ شاهد این مدعاست . سپس تا یکی دو قرن اخیر سیر تاریخی و ماهیت جمعیتی آن درپارهای از ابهام است . در جریان جنگهای ایران و عثمانی این مناطق محل منازعه بودهاست ودست به دست گشتهاند . بنا به نوشته ی سید حسن تقی زاده بعلت اهمیت نظامی منطقه در جریان جنگهای روس و عثمانی، روسها توسط بلژیکها مستخدم ایران در گمرکخانهها که در حقیقت در تحت نفوذ روسیه بودند، گمرکخانهای در کهنه لاهیجان در جنوب غربی سلدوز برپا کردند . قشون عثمانیها نیز از مرزها گذشت و وارد لاهیجان شده و گمرکخانه را با خاک یکسان نمود و این فقره گویا در حدود سال ۱۳۰ ه . ق بود . عثمانیها در سال ۱۳۲۵ به مناطق مکری، مامش، منگور و سابلاغ نیز وارد شدند . از مطالعات انجام شده در محل، چنین استنتاج میشود که بعلت بروز جنگهای منطقهای و ایجاد نا امنی و هرج و مرج در مناطق کردنشین در حدود سال ۱۲۸۰ ه . ش ایل پیران به محل روستای کهنه خانه کنونی آمده و مکان ذکر شده بعلت دارا بودن چشمه آب دائمی، اراضی حاصلخیز کشاورزی و مراتع مناسب برای دامداری جهت سکونت برگزیدند . در سال ۱۳۳۳ ه . ش بر طبق اقدامات دولت موقت، به صورت مرکز بخش درآمده و دارای بخشداری گردید . متعاقب آن در سال ۱۳۳۹ با تاسیس شهرداری در روستای زرگتن رسما بعنوان شهر تلقی شده و به موازات آن بافت فیزیکی شهر به سمت شمال و شرق رو به توسعه نهاد و نام شهر مرزی خانه بروی آن گذاشته شد . در سال ۱۳۴۹ ه . ش نام شهر خانه به پیرانشهر تغییر یافت
برخی نام آبادی پسوه را اخذ شده از واژه اکدی پارسوا به معنای «خطه» و «مرز و کنار» میدانند. پارسوا نام سرزمینی است که در ۸۳۴ قبل از میلاد اراضی واقع در جنوب و جنوب غربی دریاچه ارومیه را شامل میشدهاست. به نظر میرسد شهر بسوی ــ که یاقوت حموی در قرن هفتم آن را شهری از آذربایجان کنار خان خاصبک آورده و حمدالله مستوفی در قرن هشتم آن را یکی از چهار شهر تومان مراغه ذکر کردهاست ــ همان پسوه امروزی باشد.
آثار برجای مانده از دژهای صخرهای در دهستانمنگور غربی از توابعشهرستانپیرانشهر، دیرینگیاینمنطقه را به هزارۀ ۲قم میرساند. بررسی بقایای دژ مسکونی قلاتشـاهکهبـرفرازکـوهلندیشیخان یکیازبلندیهـایشهرستان پیـرانشهر ــ واقع شـدهاست، آشکار میسازد که نخستین سنگ بنای این دژ عظیم و شگفتآور در اوایل هزارۀ نخست قم بهوسیلۀ اقوام محلی پایهگذاری شدهاست.
شهرستان پیرانشهر
شهرستان پیرانشهر
شهرستان پیرانشهر یکی از شهرستانهای استان آذربایجان غربی در شمال غربی ایران است. مرکز این شهرستان، شهر پیرانشهر است. گردکشانه دیگر شهر آن است.روستاهای پسوه، شین اباد، دربکه و جلدیان از گردکشانه بیشتر جمعیت دارند اما به صورت قانونی هنوز شهر نشده اند. اﻳﻦ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن ﻳﻜﻲ از ﭘﻨﺞ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن ﻛﺎﻣﻼً ﻛﺮدﻧﺸﻴﻦ اﺳﺘﺎن است. ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﻣﻮﻗﻌﻴت فرﻫﻨگی و ﺗﻘﺴﻴﻢﺑﻨﺪی ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻛﺮدﺳﺘﺎن، ﺟﺰء ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻣﻜﺮﻳﺎن میﺑﺎﺷﺪ. ﭘﻴﺮاﻧﺸﻬﺮ ﺑﺎ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎنﻫﺎی ﻧﻘﺪه و اﺷﻨﻮﻳﻪ در ﺷﻤﺎل، ﻣﻬﺎﺑﺎد در ﺷﺮق و ﺳﺮدﺷﺖ در ﺟﻨﻮب و ﻛﺸﻮرﻋﺮاق در ﻏﺮب ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ اﺳﺖ. ﻓﺎﺻله اﻳﻦ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن ﺗﺎ ﻣﺮز ﻋﺮاق ﻛﻤﺘﺮ از ﭘﻨﺞ ﻛﻴﻠﻮﻣﺘﺮاﺳﺖ.
ﺑﻪ ﻃﻮر ﻋﻤﺪه ﺳﻪ ایل ﺑﺰرگ در ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن ﭘﻴﺮاﻧﺸﻬﺮاﺳﻜﺎن دارﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از: ﻣﻨﮕﻮر، ﻣﺎﻣﺶ و ﭘﻴﺮان. ﻣﻨﮕﻮرﻫﺎ ﻋﻤﺪﺗﺎً در ﻧﻮاﺣﻲ روﺳﺘﺎﻳﻲ ﻣﺎﺑﻴﻦ ﻣﻬﺎﺑﺎد و ﭘﻴﺮاﻧﺸﻬﺮ اﺳﻜﺎن دارﻧﺪ، ﻣﺎﻣﺶﻫﺎ در ﺷﻬﺮ و ﻗﺴﻤﺖ ﺷﻤﺎﻟﻲ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن و ﭘﻴﺮانﻫﺎ در ﺧﻮد ﺷﻬﺮ و ﻧﻮاﺣﻲ ﭘﻴﺮاﻣﻮن آن زﻧﺪگی میﻛﻨﻨﺪ. مردم پیرانشهر کردزبان هستند و با گویش کردی سورانی تکلم می کنند.
بر اساس سرشماری سال ۲۰۰۶ جمعیت این شهرستان 107.000 نفر است.
- شهرستان پیرانشهر؟ شهرستان پیرانشهر با 2259 کیلومتر مربع وسعت در جنوب غربی استان اذربایجان غربی قرار دارد و از طرف شمال نقده، شرق مهاباد، جنوب سردشت و از طرف غرب با کشور عراق همسایه است. .و بر اساس آخرین تقسیمات کشوری شامل دو شهر و 5 دهستان می باشد و وسعت شهر آن 715 کیلومترمربع است میانگین ارتفاع شهر پیرانشهر از سطح دریا حدود 1460 متر می باشد و سمت غرب وجنوب غربی شهر به علت وجود کوهستانهای مرتفع ، ارتفاع قابل ملاحظه ای نسبت به شهر دارد.کوههای مرتفعی چون کوه خدر شرفان از سمت غرب و کوه سرگرده از سمت جنوب غربی این شهر را احاطه کرده اند و بدین علت است که حداکثر شیب موجود در شهر (18 درصد به بالا) را می توان در اراضی غرب و جنوب غربی پیرانشهر بوضوح مشاهده نمود .هر چه به سمت شرق و شمال شرقی و جنوب شرقی متمایل می شویم از شیب اراضی کاسته می شود و اراضی در این مناطق کاملا ً به صورت دشت در می آید.شیب کلی اراضی شهر از سمت شمال غربی به طرف جنوب شرقی است.
جمعیت و اشتغال
صنایع دستی و هنرهای سنتی
شهرستان پیرانشهرهمچون سایر مناطق ایران تعدادی از رشته های صنایع دستی را در طول سالیان متمادی در دامن خود پرورده است و صنعتگران خوش ذوق و خلاق آن مصنوعات زیبایی به علاقمندان هنر ایرانی عرضه كرده اند. در گذشته رشته های متعددی در این شهر رایج بوده اند كه به مرور زمان و با توجه به دلایل مختلف از جمله پیدایش زندگی ماشینی و جایگزینی مصنوعات صنعتی ، صنایع دستی در انزوا قرارگرفته است ولی هم اكنون نیز رشته هایی مانند نساجی سنتی ، قالیبافی ، گلیم بافی ، گیوه دوزی ، پالان دوزی ، بافتنیهای سنتی وصنایع چوبی در پیرانشهررواج دارد. توریسم تجاری
این شهرستان نزدیكترین شهر به مرز عراق بوده و دارای مبادلات گسترده اقتصادی ، فرهنگی و غیره با شمال عراق می باشد كه این امر منجر به ایجاد بازارچه مرزی تمرچین و بازارچه كالاهای خارجی در داخل شهر شده است كه در آن انواع و اقسام كالاهای خارجی از جمله لوازم خانگی ، بهداشتی و صنعتی و ... با قیمت و كیفیت مناسب به مصرف كنندگان عرضه می شود .
توریسم ورزشی
با توجه به موارد ذكر شده در بند اول این نوشته وبا سرمایه گذاری منایب و معرفی منطقه ، می توان گستره وسیعی از علاقمندان به كوهنوردی ، صخره نوردی ، شنا ، ورزشهای زمستانی و . . . رابه این منطقه هدایت كرد .
توریسم نظامی
شهرستان پیرانشهر در طول دوران دفاع مقدس صحنه دلاوریها و رشادتهای بی نظیر رزمندگان اسلام بوده است و جای جای آن محل ایثار و شهادت سردارنی چون شهید كاظمی بوده است همچنین عملیات های بزرگی چون كربلای هفت در منطقه عملیاتی حاج عمران با متجاوزین بعثی به این شهر رنگ و بوی رشادت وشجاعت داده است كه یاداوری این دلاوریها و انتقال به نسلهای حال وآینده می تواند در حفظ و نگهداری فرهنگ ایثار و شهادت و تداوم راه آنها موثر باشد. در رابطه با این مورد هر ساله كاروانهای زیادی از بسیجیان و عاشفان انقلاب در قالب كاروان راهیان نور از مناطق عملیاتی این شهرستان دیدن كرده و یاد وخاطره شهدا را زنده می كنند .
توریسم زیارتی
نزدیكی این شهرستان به مرز عراق می تواند پیرانشهر را به دروازه خروجی شمالغرب كشور به طرف عتبات عالیات تبدیل كند همچنین با توجه به صعب العبور بودن و طولانی بودن مسیر تركیه و تلفات زیاد سوانح رانندگی به طرف سوریه استفاده از مسیر پیرانشهر و شمال عراق راهی مطمئن تر ، امن تر و كوتاه تر می باشد كه تحقق این امر در صورت تبدیل مرز تمر چین به مرز رسمی امكان پذیر خواهد بود . بر این اساس و در صورت انجام این ممكن این شهر می تواند به عنوان محل اقامت زایران زمینه سا ز ایجاد واحد های سیاحتی و اقامتی باشد . همچنین وجود زیارتگاههای چون آ رامگاه 40 تن از شهدای صدر اسلام و چندین امامزاده در محدوده شهرستان در كنار موارد مذكور می تواند به توسعه گردشگری كمك كند .
توریسم روستایی
شهرستا ن پیرانشهر با داشتن طبیعت فرحبخش و كم نظیر خود دارای روستا های زیبایی می باشد كه در صورت معرفی و برنامه ریزی می تواند به تنهایی سهم عمده ای در جذب گردشگران داخلی و خارجی داشته باشد . از جمله این روستاها می توان به روستاهای كهنه لاجان ، پردانان ، خورنج، آوخوارده ، زیوكه و دهها روستای دیگر اشاره كرد . سرزمین سنگهای افسانه ای روستای خورنج روستای خورنج در 20 كیلومتری شمال شرقی پیرانشهر و بر سر راه پیرانشهر به مهاباد واقع گردیده است . در مجاور این روستا ، منطقه ای پوشیده از سنگهای عظیم الجثه قرار دارد كه به طور شگفت انگیزی بر روی هم انباشته شده اند . تو گویی دست معماری توانا این سنگها را این چنین با ظرافت تراش داده تا باغ وحشی سنگی درست كند .
خصیصه های فرهنگی
مردمان ساكن در این شهرستان دارای آداب و رسوم بسیار غنی و قدیمی بوده زبان مردم کردی سورانی پیرو دین اسلام و مذهب آنها سنی شافعی می باشد . و به همین دلیل بیشترین رابطه فرهنگی را با شهر های کردنشین اطراف همچون مهاباد، اشنویه و سردشت دارند . و لباس زیبای زنان و مردان قشنگ ، اصیل و باوقار می باشد . همچنین هنر مندان متعددی در عرصه موسیقی محلی به فعالیت مشغول هستند . أثار تاريخي : شهرستان پیرانشهر از اماكن تاریخی و یا جاذبه طبیعی شناخته شدهای برخوردار نیست ولی دارای بهترین نوع آب و هوا و جنگلهای زاگرس است، جنگل قبر حسین، جنگل خدر آباد، دره پردانان، جنگلهای مسیر پیرانشهر به سردشت كه این جنگلها دارای مناظر بسیار زیبایی بوده و در فصلهای بهار و تابستان از شهرهای مختلف برای گردش و تفریح به این مناطق میآیند در این جنگلها انواع پوششهای گیاهی و درختان میوه خودرو از قبیل گردو، انجیر و انگور وجود دارند.
رودخانه ذاب، كوه كلات شاه كه علاوه بر جاذبههای طبیعی از نظر باستانی نیز ارزشمند است و كاوشهایی نیز در آن صورت گرفته است، تفریحگاه دره آب خورده، رودخانه بادینآباد، كوهستان سپی سنگ یا سفید سنگ، آبشار دلاوران، چمنزارها و دامنههای دلاوران، منطقه كانی خدا، كوه قندیل، كوه حاجی ابراهیم كه مانند كوه قندیل دارای دامنههای سرسبز، آبشارها و دریاچههای بسیار زیبا و یكی از جاذبههای توریستی پیرانشهر است از دیگر جاذبههای بكر پیرانشهر به شمار میروند.
از جاذبههای گردشگری پیرانشهر میتوان به آبشار خرپاپ، جنگل چكو، چمنزارهای بادینآباد، دشت پیران، كوه بادینآباد، دره سیاه، كوهستان كترل، سیاه كوه، دره كهنه لاهیجان، كوهستان خرپاپ و زویان، جنگل خرپاپ اشاره كرد
بزرگترین روستاها رتبه جمعیت نام مکان
۱ ۲۹۷۷ پسوه ۲ ۲۹۰۸ شینآباد ۳ ۱۴۹۳ دربکه ۴ ۱۴۴۶ جلدیان ۵ ۱۳۱۶ گردکشانه ۶ ۱۲۸۱ زیوه ۷ ۱۲۵۰ سروکانی ۸ ۹۵۷ کهنه لاهیجان ۹ ۹۱۹ سیلوه ۱۰ ۹۱۵ گزگسک
بخشها
[align=JUSTIFY]
- [align=RIGHT]بخش مرکزی
شهرها
-
شهر پیرانشهر
-
شهر گردکشانه
-
دهستانهادهستانهای بخش مرکزی [list]
-
دهستان پیران
-
دهستان منگور غربی
-
دهستان لاهیجان دهستانهای بخش لاجان[list]
-
دهستان لاهیجان شرقی
-
دهستان لاهیجان غربی
-
دهستان بربنه
-
فاصله شهرهاارومیه 146
kmاشنویه 46
kmبوکان 202
kmپیرانشهر 0
kmتکاب 286
kmخوی 280
kmچالدران 369
kmسردشت 95
kmسلماس 237
kmشاهیندژ 203
kmماکو 422
kmمهاباد 91
kmمیاندوآب 142
kmنقده 46
km
منبع :http://www.pnuha.com/thread-23887.html